Trende yanınızdaki yolcunun görüntülü sohbetinden başınız ağrıdı. Biri, izin almadan sizi bir WhatsApp grubuna ekledi. Karşınızdaki, siz konuşurken sürekli telefonuna bakıyor. Tek bir paragrafla anlatılacak konu, mesajla kelime kelime gönderildiği için siniriniz bozuldu. Hiçbiri suç değil, yasak değil ama hepsi bir şekilde “ayıp.” Sorun şu ki bu ayıbın kuralını henüz kimse yazmadı.
NECLA BAYRAKTAR
İLLÜSTRASYON: ASLINUR TİLKİ
Antik çağdan beri toplumsal hayatı görgü kuralları düzenliyor: Rahatsız etmeden, rahatsız olmadan yaşamanın ortak sözleşmesi. Ama bu sözleşme, her teknolojik sıçramada yeniden müzakereye açılıyor, artık zamanıdır, biz payımıza düşeni yapalım istedik.
Belirsizliğin huzursuzluğu
İnsanları asıl rahatsız eden, tek bir davranış değil, hangi davranışın ayıp sayılacağına dair ortak bir mutabakatın olmaması yani belirsizlik. Biri kalabalıkta görüntülü konuşurken canına tak etmedikçe kimse müdahale etmiyor, etse “yasak mı kardeşim” karşılığını alabilir, çünkü kural yok. Bu belirsizliğin boyutu anketlere de yansıyor. YouGov’un 2025’te ABD’de 2.000 yetişkinle yaptığı araştırmaya göre katılımcıların yüzde 75’i kalabalık ortamda kulaklıksız görüntülü konuşmayı ya da hoparlörden aramayı kabul edilemez buluyor, yüzde 82’si ise telefondan yüksek sesle müzik çalmayı. Kuşak farkı da çarpıcı: Boomer kuşağının yüzde 87’si hoparlörle konuşmayı uygunsuz bulurken, Gen Z’nin yüzde 41’i bunu normal karşılıyor. Intel’in Etkileşim ve Deneyim Araştırmaları Başkanı Genevieve Bell’in bir başka ankete dair yorumu bu belirsizliğin özeti: “Yeni dijital teknolojiler hayatımızın parçası oldu ama kendimiz, ailelerimiz, topluluklarımız için doğru davranışların ve beklentilerin ne olacağını henüz çözemedik.”
Erasmus’tan Elias’a: Ayıbın tarihi
Ayıp ve görgü konusu insanlık için yeni bir dert değil. 1530’da Batı’da çocuklara yönelik ilk görgü kitabı sayılan “De Civilitate Morum Puerilium”u yazan Erasmus, döneminin gençliğini terbiyesizlikle suçluyor, hapşırırken ağzı kapatmaktan masada elle yemeğe dokunmamaya kadar bugün bize son derece “temel” gelen kuralları ilk kez yazıya döküyordu. Sosyolog Norbert Elias, “Uygarlık Süreci” adlı başyapıtında bu sürecin hiç bitmediğini gösterir: 13. yüzyılda kimseyi rahatsız etmeyen bir davranış (örneğin bir handa yabancılarla aynı yatakta yatmak), 19. yüzyılda büyük bir tuhaflığa dönüşmüştür. Elias’a göre “rahatsızlık eşiği” yüzyıllar içinde durmadan yükseliyor, her nesil, bir öncekinin normal saydığını kaba bulmaya başlıyor. Dijital çağ bu sürecin son halkası ve şimdiden üzerine çok kitap yazdıracak gibi görünüyor. Bu değişimin somut bir örneği günlük hayatımızda da saklı: Eskiden habersiz misafirliğe gidilmezdi, bugün izinsiz görüntülü aranmaz. Eskiden bir kapı çok erken ya da çok geç çalınmazdı, bugün bir mesaj ya da arama için de aynı saat hassasiyeti geçerli. Biçim değişiyor, öz aynı kalıyor.
Aynı davranış, zıt anlam
Yemekten sonra geğirmek ya da ağzı şapırdatmak, Çin, Japonya ve Kore’de yemeği hazırlayan kişiye duyulan memnuniyetin, yani bir tür iltifatın göstergesi sayılır. Aynı davranış Batı’da ve Türk sofra adabında ise doğrudan kabalık kabul edilir. Görgünün evrensel bir doğa yasası değil, kültürden kültürlere kurulmuş bir uzlaşı olduğunu gösteren en çarpıcı örneklerden biri bu.
Kirpi ikilemi
Filozof Arthur Schopenhauer, 1851’de yayımladığı “Parerga ve Paralipomena”da ünlü bir benzetme kurar: Soğuk havada ısınmak için birbirine sokulan kirpiler, dikenleri batınca uzaklaşır; üşüyünce yine yaklaşırlar. Bu gidiş geliş, ancak her iki tarafın da katlanabileceği bir orta mesafe bulununca durur. Schopenhauer’a göre bu mesafeyi belirleyen şey tam olarak nezaket ve görgüdür. Dijital çağda teknoloji mesafeleri sıfırladı ama kirpilerin dikenleri hâlâ üzerinde, sadece yeni “uygun mesafe”de henüz uzlaşamadık. Bu benzetmeyi antropolog Edward T. Hall’ın 1966’da geliştirdiği “yakınlık bilimi” (proxemics) teorisi destekliyor: Hall’a göre her insanın etrafında görünmez, kademeli bir “kişisel alan balonu” bulunur: Mahrem, kişisel, sosyal ve kamusal mesafe. Bu balonun büyüklüğü kültürden kültüre değişir, örneğin Ortadoğulular çok daha yakın mesafede rahatken, İngilizler kendilerine daha fazla alan bırakılmasını bekler. Dijital araçlar bu balonu ses, görüntü gibi uyaran kirliliğiyle delmekte; biri kalabalıkta kulaklıksız video kaydırdığında, aslında etraftaki herkesin “balonuna” izinsiz giriyor diyebiliriz.
Bizden bir örnek: Saygısızlıkla Savaş Derneği
1945’te ünlü anatomi profesörü Dr. Zeki Zeren öncülüğünde garip ama içten bir dernek kurulur: Saygısızlıkla Savaş Derneği. Amaç “İstanbul şehrinde ileri, medeni bir şehir topluluğu yaşayışının gerektirdiği karşılıklı saygı adabını kökleştirmek ve yaymak”tır. Dönemin valisi ve belediye başkanı Lütfi Kırdar gibi birçok kalburüstü kişi dernek üyeleri arasında yer alır, ancak ömrü yedi sene sürecektir. 1952’de kurucu Zeren şu açıklama ile kapandıklarını duyurur: “Saygılılara cesaret vermek istedik, ancak ne yazık ki saygılılar saygısızlardan çekindiler. Onlarla mücadeleye girişmektense, temas etmemeyi tercih ettiler”.
Görgüsüzlük mü, kabalık mı?
Miss Manners lakaplı görgü kuralları yazarı Judith Martin’e göre kabalık, “insan onuruna ya da başkalarına gösterilmesi gereken saygıya yönelik bir ihlal”dir. Sosyal hizmet uzmanı ve zorbalık önleme eğitmeni Signe Whitson’a göre ise ikisi arasındaki fark niyette gizli: Görgüsüzlük genelde kasıtsız olup kuralı bilmemek ya da dalgınlıktan kaynaklanır; kabalık ise bilerek, karşıdakini rahatsız etme niyetiyle yapılır. Yani kalabalıkta farkında olmadan yüksek sesle konuşan birini “görgüsüz”, bunu bile bile sürdürene ise “kaba” diyebiliriz.
Rahmi Koç’un mektubu tartışma yarattı
Bir davete katıldıktan sonra ev sahibine kısa bir teşekkür mesajı ya da notu göndermek, ABD’nin en köklü görgü kuralları kurumu Emily Post Institute’a göre, bir ev sahibinin harcadığı emeğe karşı gösterilebilecek en eski ve en kalıcı nezaket biçimlerinden biri. Türkiye’den taze bir örnek bu geleneğin hâlâ yaşadığını gösteriyor: Koç Holding Onursal Başkanı Rahmi Koç, ablası Semahat Arsel’in doğum günü için kalkan balığı gönderen “Balıkçı Kahraman” işletmesine elle yazdığı bir mektupla teşekkür etti: “Fevkalade lezzetliydi… Sıhhat ve afiyet diler, gözlerinden öperim” satırlarıyla. Ancak mektup sosyal medyada paylaşılınca farklı bir tartışma da doğurdu: Koç’un mektuba balığın kalanından ve kafasından çorba yapılacağını yazması, bazı kullanıcılarca cimrilik olarak yorumlanıp eleştirildi; bazıları ise zenginliğin israfla eş anlamlı olmayıp, gerçek zarafetin gösterişten değil, tutumluluktan geçtiğini söyleyip Koç’u savundu.
Sınırını korumak da kabalık sayılabiliyor
“Kabalık Çağı” kitabının yazarı felsefeci Renata Salecl, herkesin sürekli erişilebilir olması beklendiği, “hemen yanıt ver” baskısının normalleştiği bir düzende, özel alanı koruma çabasının kabalık kabul edildiğinin de altını çiziyor. Üstelik mesaja hemen dönmeyen “ilgisiz”, her aramaya anında yanıt veren ise “sınırını koruyamayan biri” sayılıyor.
Sınır ihlalini çaktırmadan yapıyor: E-posta ve mesaj kültürü
Aynı gerilim yazının olduğu alanda da yaşanıyor. Fransa, 2017’de dünyada bir ilke imza attı: 50’den fazla çalışanı olan şirketlerin, mesai saatleri dışında e-posta göndermeyi düzenleyen bir politika belirlemesini zorunlu kılan “bağlantıyı kesme hakkı” (droit à la déconnexion) yasasını çıkardı. Portekiz 2021’de bunu bir adım öteye taşıdı: İşverenler, acil durumlar dışında çalışanlarını mesai bittikten sonra arayamaz ya da mesaj atamaz oldu; ihlal eden şirkete kişi başına yaklaşık 9.690 euroya kadar ceza kesilebiliyor. İspanya’da ise mesai dışı takip, veri koruma ihlali kabul edilmekte. Yani “pazar günü iş mesajı atmamak” sadece bir incelik değil, bazı ülkelerde gerçek bir yasal zorunluluk.
Görgü kuralı yasaya dönüşünce
Japonya’da satılan tüm akıllı telefonlarda kamera deklanşör sesi kapatılamaz, bu 2000’li yılların başında artan gizli çekim vakalarından sonra üreticiler eliyle fiilen zorunlu hâle gelmiş bir uygulama. Benzer bir gerilim bugün de sürüyor: 2026’da Meta’nın ürettiği kameralı akıllı gözlükler, izinsiz görüntü alma endişesiyle İngiltere’de 800 şubeli bir bar zincirinde, çeşitli restoran ve tiyatrolarda yasaklandı; Norveç bu cihazları resmen yasaklayan ilk ülke olmaya hazırlanıyor. Dijital olmayan ama aynı örüntüyü taşıyan bir örnek de Singapur’dan: 1992’de metro kapılarına yapıştırılan sakızların arıza ve gecikmelere yol açması üzerine hükümet, sakız satışını ve ithalatını tamamen yasakladı; ihlalde 2 yıla kadar hapis ve ağır para cezası uygulanıyor. Görgünün hukukla kesiştiğini gösteren, gitgide çoğalan örnekler bunlar.
Biri kalabalıkta kulaklıksız video kaydırdığında aslında etrafındaki herkesin kişisel alanına izinsiz girmiş sayılır. Bir eylemi yapabiliyor olmak, yapmamızın uygun olduğu anlamına gelmez.
Özünde bencillik var
“Yeni Görgü Kuralları” kitabının yazarı Akın Alıcı, meseleyi şöyle özetliyor: “Hız, nezaketin önüne geçmemeli. Dijital araçlar bize istediğimiz kişiye anında ulaşma imkânı verdi diye, karşımızdakinin hayatına saygı duyma yükümlülüğümüz ortadan kalkmıyor”. Fransa’da bir yasa çıkana kadar kimse “patronun gece yarısı mesaj atmaması gerektiğini” resmi bir kural saymamıştı çünkü nezaket, ihlal edilene kadar fark edilemiyor. Dijital çağda da muhtemelen aynı yol izlenecek: Önce sınırı zorlayacağız, kime dokunduğunu göreceğiz, sonra genelde bir yasa ya da bir kavga sonrasında yeni bir “ayıp” listesine bir madde daha eklenecek.
